Hơn 800 năm tuổi, Đền Cờn ở Quỳnh Phương được mệnh danh là ngôi đền linh thiêng bậc nhất xứ Nghệ, nổi tiếng cầu tài lộc, bình an cho những chuyến ra khơi.
Có tuổi đời hơn 700 năm, Đền Cờn ở Quỳnh Phương (nay thuộc phường Quỳnh Mai, Nghệ An) đứng đầu "tứ linh từ" xứ Nghệ, nơi ngư dân gửi gắm mong ước về những chuyến ra khơi bình an, mưa thuận gió hòa, tôm cá đầy khoang.
Tọa lạc tại Quỳnh Phương (nay thuộc phường Quỳnh Mai, tỉnh Nghệ An), Đền Cờn đứng đầu trong tứ linh từ của xứ Nghệ theo câu ca dân gian quen thuộc: "Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng". Câu ca ca ngợi bốn ngôi đền có quy mô lớn và nổi tiếng linh thiêng, trong đó đền Cờn được xếp hàng đầu. Quần thể di tích gồm hai khu vực: Đền Cờn Trong (còn gọi là Cờn Tây) nằm bên dòng sông Mai Giang và Đền Cờn Ngoài (Cờn Đông) sát cửa biển, hướng thẳng ra biển khơi.
Đền Cờn nằm trên gò Diệc, sát cửa biển Lạch Cờn, thuộc làng Phương Cần, xã Quỳnh Phương cũ, nay là phường Quỳnh Mai, tỉnh Nghệ An. Trước đền là dòng sông Mai (còn gọi là Hoàng Mai hay Mai Giang), sau đền là biển. Đền Cờn Trong hướng mặt ra sông, phía sau có hai dải đồi cát chạy dài như đôi cánh, tạo nên thế đất được dân gian ví như đầu chim phượng, "đầu tựa sơn, chân đạp thủy".
Đền cách Hà Nội khoảng 220–230 km về phía nam và cách trung tâm thành phố Vinh khoảng 75 km về phía bắc, thuận tiện cho du khách đi từ nhiều hướng.
Theo các tài liệu lịch sử và địa phương, Đền Cờn có từ thời nhà Trần, khởi đầu chỉ là một ngôi đền nhỏ của làng chài. Mốc quan trọng gắn với vua Trần Anh Tông: năm 1312, sau chuyến thân chinh đánh Chiêm Thành, thủy quân của nhà vua dừng nghỉ tại cửa Cờn. Tương truyền vua được thần báo mộng, làm lễ cầu phù trợ và sau khi thắng trận đã gia phong cho các vị được thờ, cho xây dựng, mở rộng đền. Đại Việt sử ký toàn thư cũng chép việc nhà vua đi đánh Chiêm Thành rồi lập đền thờ thần ở cửa biển Cần Hải.
Sẵn sàng cho chuyến đi của bạn?
Tham khảo lịch trình gợi ý 3 ngày 2 đêm tại Biển Quỳnh.
Ờ mây zing gút chóp
Bài viết rất hay và ý nghĩa
Các triều đại sau tiếp tục quan tâm đến ngôi đền. Năm 1470, vua Lê Thánh Tông trên đường đi đánh Chiêm Thành cũng dừng chân ở cửa Cờn làm lễ, sau khi thắng trận đã cho trùng tu đền để báo đáp. Có tài liệu còn ghi lại việc Lê Lợi trong thời gian đóng quân trên đất Nghệ An đã cho người về cầu đảo ở đền Cờn. Đền phát triển quy mô lớn dưới thời Lê và được trùng tu nhiều lần dưới triều Nguyễn, vì vậy mang đậm phong cách kiến trúc cuối Lê đầu Nguyễn.
Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, đền bị tàn phá nặng nề và lễ hội cũng không được tổ chức. Đến năm 1989 di tích được khôi phục, và từ năm 1999 lễ hội đền Cờn được phục dựng, hồi sinh mạnh mẽ như ngày nay.
Đền Cờn thờ Tứ vị Thánh Nương ("Đại Càn quốc gia Nam Hải Tứ vị Thánh Nương"). Theo thần phả và truyền thuyết lưu truyền, đó là Thái hậu Dương Nguyệt Quả, hai công chúa Triệu Nguyệt Khiêu, Triệu Nguyệt Hương của nhà Nam Tống (Trung Quốc) và bà nhũ mẫu.
Truyền thuyết kể rằng khi nhà Tống thất bại trước quân Nguyên (năm 1279), vua Tống Đế Bính cùng quần thần nhảy xuống biển. Thái hậu và các công chúa cũng theo đó mà trôi dạt, thi thể dạt vào cửa Cờn, được người dân vớt lên, chôn cất và lập đền thờ. Từ đó các bà được dân làng tôn kính, cầu xin che chở cho những chuyến ra khơi. Ngoài ra đền còn thờ vua Tống Đế Bính cùng các tướng như Trương Thế Kiệt, Lục Tú Phu.
Cần lưu ý đây là truyền thuyết dân gian nên có nhiều dị bản khác nhau về nhân vật và tình tiết, thậm chí các mốc thời gian trong các tài liệu cũng không hoàn toàn thống nhất. Nhưng chính lớp huyền tích ấy đã làm nên chiều sâu tâm linh đặc biệt của Đền Cờn, nơi phát nguyên tục thờ Tứ vị Thánh Nương.
Đền Cờn Trong là khu vực thờ chính, nằm trên gò Diệc. Công trình hiện còn gồm tòa nghi môn hai tầng tám mái, nhà ca vũ (bái đường) ba gian, cùng các tòa hạ điện, trung điện và thượng điện. Mỗi tòa thờ các vị thần khác nhau: thượng điện thờ Tứ vị Thánh Nương cùng Mộc Thần và Cốc Thần; trung điện thờ Tam Tòa Thánh Mẫu; hạ điện thờ Ngũ Vị Tôn Ông và Tứ Phủ Quan Hoàng. Các đường nét chạm khắc, tạo hình ở đây phản ánh rõ tay nghề của các nghệ nhân xưa.
Đền Cờn Ngoài nằm cách đền Trong khoảng 1 km, sát cửa biển Lạch Cờn. Theo một số tài liệu, đền được dựng vào khoảng năm 1470, có mặt bằng hình chữ Đinh với ba gian nhỏ và một hậu cung phía sau. Du khách thập phương thường chỉ biết đền Trong, nhưng đền Ngoài lại giữ nhiều pho tượng đá đáng chú ý: đôi rồng đá chạy theo thành bậc tam cấp, voi đá, nghê đá, hổ đá và cả tượng người Chăm dâng rượu.
Toàn bộ di tích lưu giữ 142 hiện vật gồm bằng sắc, câu đối, đại tự, đồ tế khí, kiệu, tàn lọng... Trong đó đáng chú ý có tấm bia đá hai mặt dựng năm 1665, chiếc chuông đồng đúc năm Cảnh Hưng (1752) nặng 300 kg, 28 pho tượng đá và nhiều pho tượng gỗ thời Lê.
Hằng năm, lễ hội diễn ra từ ngày 19 đến 21 tháng Giêng âm lịch, thu hút hàng vạn du khách thập phương về dâng hương cầu một năm mới bình an, thuận buồm xuôi gió. (Năm 2025 lễ hội diễn ra từ 16 đến 18/2 dương lịch; năm 2026 từ 7 đến 9/3.) Lễ hội gắn với ước vọng của cư dân vùng biển về một năm mưa thuận gió hòa, biển lặng, đánh bắt được nhiều tôm cá.
Các nghi lễ chính gồm lễ khai quang, lễ yết cáo, lễ khai hội, lễ cầu ngư, lễ hợp tế, lễ yết vị, lễ đại tế và lễ tạ. Trong đó lễ cầu ngư được xem là nghi thức quan trọng, mang đậm dấu ấn văn hóa của cư dân miền biển. Đoàn rước kiệu cùng voi, ngựa, cờ, lọng, trống hội đi từ đền Trong ra bãi biển làm lễ; ngoài khơi, đoàn tàu của những chủ tàu làm ăn phát đạt trong năm cũng tham gia. Kết thúc lễ là màn "cướp lộc" tại bãi biển với niềm tin mang may mắn về nhà.
Điểm nhấn được nhiều người mong đợi là màn chạy ói – tung kiệu. Những chàng trai làng biển khiêng các kiệu sơn son thếp vàng từ đền Trong ra đền Ngoài, vừa đi vừa chạy, thỉnh thoảng lại tung kiệu lên cao trong tiếng reo hò của dân làng và du khách. Theo lời kể, tục này tái hiện sự tích dân làng Phương Cần xuống làng Phú Lương "cướp" khúc gỗ thiêng.
Bên cạnh phần lễ còn có đua thuyền truyền thống trên sông Mai Giang, văn nghệ, hội thi chim chào mào, đẩy gậy, kéo co, bóng chuyền cùng nhiều trò chơi dân gian của địa phương. Xưa kia, người dân còn tổ chức hội bơi thuyền tháng Chạp ngay trước đền, kéo dài nhiều ngày từ 21 đến 25 tháng Chạp.
Về với Đền Cờn là về với cội nguồn tâm linh của người dân biển, nơi gửi gắm niềm tin vào những chuyến ra khơi bình an.
BIỂN QUỲNH NGHỆ AN: KINH NGHIỆM DU LỊCH VÀ KHÁCH SẠN NÚI HỒNG LÝ TƯỞNG
23/07/2026
Khám phá biển Quỳnh Bảng, Nghệ An với bãi cát dài, bình minh tuyệt đẹp, hải sản tươi ngon và không gian biển trong lành, gần gũi.
